ΘΕΡΑΠΕΥΤΗΡΙΟ ΨΥΧΙΚΩΝ ΠΑΘΗΣΕΩΝ ΧΑΝΙΩΝ
  ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Το φωτογραφικό υλικό είναι ευγενική προσφορά του κυρίου Ποταμιτάκη Μιχάλη.

Ιστορικές πηγές αναφέρουν την αρχική ίδρυση δημόσιου φρενοκομείου στην πόλη των Χανίων τον Αύγουστο του 1900 και το οποίο τοποθετείται στην συνοικία Καινούρια Χώρα. Μετά την κατάργησή του με το Ν. 421/29-8-2001 της Κρητικής Πολιτείας προτείνεται να υπογραφεί σύμβαση με τα εν Ελλάδι άσυλα φρενοβλαβών.

Το Ψυχιατρείο Χανίων ιδρύεται επίσημα στις 9 Απριλίου του 1910 με το υπ’ αριθμ. 63/άρθρο 1, διάταγμα της Κρητικής Πολιτείας με την επωνυμία «Aσυλο φρενοπαθών της Σούδας». Στις 3 Αυγούστου του 1913 στην Εφημερίδα ¨Ανεξάρτητος¨ αναφέρεται ότι από επιτροπή κρίθηκε ως κατάλληλος χώρος για την ανέγερση του φρενοκομείου η περιοχή του Αγίου Ιωάννη, πλησίον της δεξαμενής της πόλης των Χανίων.

H λειτουργία του «Aσυλου φρενοπαθών της Σούδας» τα πρώτα χρόνια δεν ήταν ούτε κατ’ όνομα ιατρική. Επίσημα ονομάστηκε «Δημόσιο Ψυχιατρείο Σούδας» χωρητικότητας 150 κλινών με το νομοθετικό διάταγμα της 31.7.1925, ενώ η φυσιογνωμία του σε ότι αφορούσε την εσωτερική οργάνωση, τη διοίκηση και τις κατηγορίες του προσωπικού, αποκρυσταλλώθηκε πολύ αργότερα με τον νόμο 6077 του 1934. Στις 20 Ιανουαρίου του 1929 μεταφέρθηκε στην περιοχή Τερσανά Σούδας (εκεί που σήμερα βρίσκεται ο Ναύσταθμος Κρήτης) και τον Φεβρουάριο του ίδιου έτους ο νομοαρχιτέκτων Χανίων κος Σταυρίδης εκπονεί το σχέδιο του νεοαναγειρόμενου ψυχιατρείου. Το 1930 μεταστεγάστηκε στα ιδιόκτητα οικήματα Λυγκούνη (ελαιουργείο), εκεί που σήμερα βρίσκεται ο Ναυταθλητικός Σούδας, και τα οποία αγοράσθηκαν από το Ελληνικό Δημόσιο (εικόνα 1).

Κατά το έτος 1937, σύμφωνα με το Α.Ν. 965, το «Δημόσιο Ψυχιατρείο Σούδας»  οργανώνεται ως Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου με 330 κλίνες και η λειτουργία του διέπεται έκτοτε από το νομοθετικό διάταγμα 2592 του 1953. Κατά την διάρκεια του δεύτερου Παγκόσμιου πολέμου, λόγω των συνεχών αεροπορικών επιδρομών, το ψυχιατρείο μεταφέρθηκε, αρχικώς (15/01/1941) στο κτήμα Βερίτ Μπέη στην περιοχή Μουρνιές Χανίων, και αργότερα (Φεβρουάριος του 1942) στο κτήμα Σακήρ Βέη, ενώ επανεγκαταστάθηκε στην περιοχή της Σούδας μετά την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων από την Κρήτη.

Κατά την ίδρυσή του το «Aσυλο φρενοπαθών της Σούδας» ήταν υπό την διεύθυνση Αδελφάτου Κυριών ενώ από το 1925 η διεύθυνσή του δόθηκε σε διοικητικό συμβούλιο το οποίο οριζόταν τμηματικώς από το Υπουργείο Πρόνοιας, σύμφωνα με το Α.Ν. 965 του 1937.

Πρώτος διευθυντής διετέλεσε ο ιατρός Καψάλης και εν συνεχεία διετέλεσαν διευθυντές οι ιατροί Βουράκης και Ζωγράφος. Κατά το 1925 ανέλαβε την διεύθυνση του «Δημόσιου Ψυχιατρείου Σούδας» ο εν αποστρατεία στρατιωτικός ιατρός Βουλγαρίδης, μετά το θάνατο του οποίου τον διαδέχθηκε ο κος Μεταξάκης περίπου το 1933.

Το 1956 έγινε νέα τροποποίηση του οργανισμού λειτουργίας του ψυχιατρείου και μετονομάστηκε σε «Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Χανίων». Από το 1950 μέχρι το 1970 περίπου, γιατρός ήταν ο κος Χατζηλίας Αγαπητός, πρώτος ψυχίατρος στον συγκεκριμένο χώρο. Το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Χανίων, αυτήν την χρονική περίοδο,  αντιμετώπισε πολλά προβλήματα όσον αφορά το νοσηλευτικό προσωπικό αλλά και τους εργαζόμενους των άλλων ειδικοτήτων. Οι εργαζόμενοι ήταν ανειδίκευτοι π.χ. πρακτικοί νοσοκόμοι, ο διορισμός τους σ’αυτό το ίδρυμα ήταν κάτι που προσπαθούσαν να αποφύγουν και συνήθως αποτελούσε την έσχατη  επιλογή τους για εργασία Από το ιατρικό προσωπικό υπήρχε μόνο ένας ψυχίατρος ο οποίος ήταν υπεύθυνος για   την θεραπεία ενός μεγάλου αριθμού  ασθενών (περίπου 300).      

Το 1971 το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Χανίων μεταστεγάζεται στην σημερινή του θέση (Βοηθητική οδός Σούδας 27 στην περιοχή Μελισσόκηποι Σούδας), όπου κτίσθηκε σε έκταση 75 στρεμμάτων (εικόνα 2).

Από το 1966 μέχρι και το 1985 υπεύθυνος ψυχίατρος ήταν ο κος Καρτάκης Δημήτριος. Παράλληλα από το 1974 μέχρι το 1985  εργάστηκε  στο ψυχιατρείο ο ψυχίατρος κος  Δοξάκης Στυλιανός.

Με την εφαρμογή του Εθνικού Συστήματος Υγείας (Ν.1397/83 και Ν.1579/85) διορίστηκαν το 1986 σε θέσεις γιατρών ΕΣΥ Ψυχιατρικής η κα Τζανακάκη Μαρία και ο κος Χιωτάκης Ανθούσης. Επίσης διορίζονται αρκετοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας από διάφορες ειδικότητες όπως ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, επισκέπτριες υγείας κ.λ.π. Το 1986 με νέα τροποποίηση του κανονισμού λειτουργίας  του θα πάρει την σημερινή του ονομασία ως «Θεραπευτήριο Ψυχικών Παθήσεων Χανίων».

Κάτοψη και τοπογραφικό διάγραμμα του παλαιού Ψυχιατρείου Σούδας

Τοπογραφικό διάγραμμα του σημερινού Ψυχιατρείου χανίων

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΣΤΙΣ ΚΤΙΡΙΑΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ
ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΗΡΙΟΥ ΨΥΧΙΚΩΝ ΠΑΘΗΣΕΩΝ ΧΑΝΙΩΝ

Από το 1910 έως το 1970

Στις παραδοσιακές πρακτικές έως την δεκαετία του 1920, που αρχίζει να γενικεύεται η χρήση ασύλων, ήταν η συντήρηση των ψυχοπαθών από την οικογένεια, η αποπομπή τους, καθώς και η χρήση ορισμένων μοναστηριών ως μικρά άσυλα.

Κεντρική αντίληψη της γαλλικής ψυχιατρικής του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, που επέδρασε σημαντικά και στην υπόλοιπη Ευρώπη, ήταν αυτή της «ηθικής θεραπείας» (η θεραπεία με φάρμακα  υπήρξε ως επιλογή μετά την δεκαετία του 1950).

Συνοδεύτηκε από την ιδέα της «θεραπευτικής απομόνωσης» από βλαβερές κοινωνικές επιδράσεις σε ειδικά ιδρύματα όπου ο γιατρός, πατρική μορφή, προσηνής αλλά και αυστηρός, απόλυτος αρχών του ιδρύματος θα χρησιμοποιούσε το προσωπικό και όλα τα διαθέσιμα μέσα για να αποσπάσει τον ασθενή από την ασθένεια του.

Από αυτή την θεραπευτική αντίληψη διέπεται και η οργάνωση των πρώτων κτιριακών δομών που το 1910 διαθέτονται από την Κρητική Πολιτεία, για την νοσηλεία ψυχιατρικών ασθενών στα Χανιά. Κτίσματα τα οποία βρίσκονται μέσα στον οικισμό της Σούδας, σε μία αραιοκατοικημένη  για κείνη την εποχή περιοχή και σε απόσταση 5 χλμ από το αστικό κέντρο των Χανίων. Σήμερα αποτελεί χώρο για ναυταθλητικές εγκαταστάσεις στη  Σούδα.

Αίτημα Εργολάβων προς τον Γεν. Διευθυντή Κρήτης για ανέγερση κτιριακών εγκαταστάσεων «Ασύλου Φρενοβλαβών». Έγγραφο του 1917.

Το κτίριο του Ψυχιατρείου στη Σούδα, όπως ήταν στις αρχές του 20υ Αιώνα

Το κτίσμα ήταν μικρής έκτασης, όπως και οι αρχικές ανάγκες μιας και ο αριθμός των ασθενών ήταν μικρός. Οι ασθενείς, κατά την διάρκεια της παραμονής τους, η οποία ήταν μακρά, παραμένουν εντός του κτιρίου και εξέρχονται μόνο με εξιτήριο. Οι τοίχοι περιορίζουν και συγχρόνως ορίζουν ένα χώρο. Το κτίσμα περικλείει με ενιαίους τοίχους όλους τους λειτουργικούς χώρους συμπεριλαμβανομένης και της εκκλησίας.  Γεγονός που σηματοδοτεί την παρουσία ενός κλειστού συστήματος που οι ανάγκες του καλύπτονταν  χωρίς την μεσολάβηση της κοινότητας.

Οι θάλαμοι-κοιτώνες βρισκόταν  περιφερειακά και μια μεγάλη αίθουσα στο κέντρο  αποτελούσε τον χώρο όπου μαζευόταν οι ασθενείς στην διάρκεια της μέρας. Το κτίριο ήταν χωρισμένο σε ένα τμήμα για άνδρες και ένα για γυναίκες. Επίσης το προαύλιο ήταν διαχωρισμένο σε δύο αντίστοιχα μέρη με συρμάτινο πλέγμα.

Το κτίριο του Ψυχιατρείου στο Ναύσταθμο της Σούδας - Φωτό του 1977

Το γραφείο του γιατρού, της διοίκησης και της εργοθεραπείας στεγαζόταν σε χωριστό  παράπλευρο κτίριο. Από το 1950 και μετά ο γιατρός ήταν πλέον ειδικευμένος ψυχίατρος.

Με την αύξηση του αριθμού των ασθενών, φάνηκε η αντίφαση ανάμεσα στους θεραπευτικούς στόχους και στην πραγματική λειτουργία που έμοιαζε περισσότερο με κράτηση των διαταραγμένων ατόμων. Την απομόνωση δηλαδή των ψυχικά πασχόντων σε ειδικό ίδρυμα  με την ιατρική παρουσία άλλα και τη διασφάλιση της δημόσιας τάξης, την προστασία της κοινωνίας από τους ψυχικά πάσχοντες.

Από το 1970 έως το 1986

Η αύξηση του πληθυσμού των ασθενών και οι άσχημες συνθήκες διαβίωσης τους σε ένα τόσο μικρό χώρο, οδήγησε το 1970 στην μεταστέγαση στο σημερινό Ψυχιατρείο.

Η μακέτα των νέων κτιριακών εγκαταστάσεων του Ψυχιατρείου Χανίων. Ανέκδοτη Φωτογραφία του 1969, ευγενική προσφορά της κυρίας Τζανακάκη Μαρίας, Ψυχιάτρου.

Αεροφωτογραφία του Ψυχιατρείου Χανίων, Δεκαετία του 1970.

Η αντιστοιχία ιατρικού προσωπικού / ασθενών είναι μεγαλύτερη και προστίθεται η παρουσία των φαρμάκων στην θεραπευτική πρακτική της αντιμετώπισης των συμπτωμάτων.

Από την δεκαετία του 1980, με την εφαρμογή του ΕΣΥ, διορίζονται επίσης ειδικευμένοι επαγγελματίες από το χώρο της ψυχικής υγείας (ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, εργοθεραπευτές κ.λ.π.) χωρίς ωστόσο να καλύπτουν επαρκώς τις  υπάρχουσες ανάγκες.

Το νέο κτίσμα έχει μεγαλύτερη έκταση και διαθέτει περισσότερους λειτουργικούς χώρους. Όμως εξακολουθεί να υπάρχει  απόσταση του ψυχιατρείου από την πόλη, απομόνωση από τον υπόλοιπο κοινωνικό ιστό και κλείσιμο  των ασθενών εντός των τειχών.

Τα τμήματα είναι μεγάλα, χωρητικότητας 60 κλινών το κάθε ένα. Υπάρχουν δωμάτια 3κλινα, μονόκλινα που αποτελούν τις απομονώσεις και  κάποιοι θάλαμοι των  8-10 ατόμων. Δυνατότητα για προσωπικό χώρο δεν υπάρχει με συνέπεια κυρίως οι χρόνιοι ασθενείς να παραμένουν σε κατάσταση ακινησίας. Το Ψυχιατρείο παραμένει ένας χώρος συγκέντρωσης, ένας τεράστιος χώρος φύλαξης, όπου η ρουτίνα έρχεται γρήγορα να καλύψει και να διαστρέψει κάθε πρωτοβουλία.

Η συμβιωτική μορφή ζωής που τους προσφέρεται τους καθιστά ανίκανους να ξαναζήσουν μέσα στις τρέχουσες κοινωνικές συνθήκες.  

Η ομοιότητα της αρχιτεκτονικής  του Ψυχιατρείου  με κτιριακές δομές στρατοπέδων, φυλακών και άλλων σωφρονιστικών ιδρυμάτων μας παραπέμπει  σε καταστάσεις όπου η εσωτερική τάξη έρχεται να λειτουργήσει  ως αντίδοτο στην «αναρχία», στην προκειμένη περίπτωση την «αναρχία» της τρέλας.

Από το 1986 έως το 2007

Στην περίοδο αυτή,  προτεραιότητα έχει οι κτιριακές δομές να βρίσκονται εντός του κοινωνικού ιστού και να πληρούν προδιαγραφές που εξασφαλίζουν υψηλότερο επίπεδο διαβίωσης και λειτουργικότητας των ασθενών, σε σχέση με τις προηγούμενες χρονικές περιόδους. Βέβαια, υπάρχουν πολλά προβλήματα που αφορούν την πληρότητα των κτιριακών υποδομών

Η εξωνοσοκομειακή ψυχιατρική έχει αναγνωριστεί στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες ως η κύρια μορφή άσκησης της ψυχιατρικής αλλά και στην χώρα μας με τον νόμο 2071 του Ιουλίου 1992.

Χαρακτηριστικά κτιριακών δομών:

Βρίσκονται ενσωματωμένες στην κοινότητα. Τα κτίρια δεν διαφέρουν από τις συνήθεις κατοικίες. Παρόλα αυτά, διαπιστώνονται στην πράξη λειτουργικά προβλήματα των κτιρίων. Στα πλαίσια του ΕΣΠΑ (2007-2013), έχει γίνει αίτηση προς το Υπουργείο Υγείας έτσι ώστε να κατασκευαστεί με σύγχρονες προδιαγραφές ένας Ξενώνας για παιδιά και εφήβους με ψυχιατρικά προβλήματα.

Οι νέες συνθήκες διαβίωσης επιτρέπουν την επανάκτηση της αυτονομίας των ενοίκων μέσω της δυνατότητας για  προσωπικό χώρο και χρόνο. Διαμένουν δύο σε κάθε ένα δωμάτιο, το οποίο είναι πλήρως εξοπλισμένο με ατομικούς χώρους και είδη για τον κάθε ένοικο. Η διαρρύθμιση του εσωτερικού του κτιρίου αλλά και η θέση του στην κοινότητα  είναι βοηθητική για την αυτοεξυπηρέτηση τους αλλά και για την δυνατότητα ανάπτυξης ατομικών πρωτοβουλιών. Οι επαγγελματίες που εργάζονται στις εξωνοσοκομειακές δομές παίζουν επίσης καθοριστικό ρόλο.  Είναι περισσότερο εκπαιδευμένοι και ικανοί στο να συνοδέψουν τον χρόνιο ψυχωτικό ασθενή στην διαδρομή που έχει να κάνει για να ξανακτίσει  την αυτονομία του και ένα υποστηρικτικό  δίκτυο κοινωνικών σχέσεων γύρω του.

Θεραπευτικός στόχος: Πρωτεύων στόχος δεν είναι τόσο η ύφεση της συμπτωματολογίας όσο ο προσανατολισμός στις ατομικές ανάγκες του κάθε  ασθενή. Ο προσδιορισμός των δυνατοτήτων του στην κάθε χρονική στιγμή και η στήριξη του από τους θεραπευτές έτσι ώστε να προσεγγίσει την μεγαλύτερη δυνατή αυτονομία του. Ο τελικός θεραπευτικός στόχος είναι η απόκτηση δεξιοτήτων που εξασφαλίζουν την   δυνατότητα για ανεξάρτητη διαβίωση στην κοινότητα.